UVOD
Bile?a se nalazi u Isto?noj Hercegovini na raskrsnici puteva koji sa juga, jadranske obale i Dubrovnika (60km), Trebinja (30 km) vode prema sjeveru (Gacku), istoku (Nikši?u) i zapadu (Mostaru).Teritorija ovog dijela Hercegovine ukupne površine 633 km2 pretežno je brdovita, krševita i prema sjeveru planinska.
Bile?a (450-480 m nadmorske visine) je grad bogate i zanimljive kulturno istorijske prošlosti. Grad je prije posljednjeg rata imao oko 7.000 , a opština oko 13.000 stanovnika. Trenutno Bile?a nezvani?no ima oko 16.000 stanovnika.
Klima na podru?ju opštine Bile?a je mediteransko – kontinentalnog tipa, pa ovdje ljeta znaju biti duga, sušna i topla, a zime relativno blagog karaktera. Bile?ki kraj ima oko 2.200 ?asova sun?evog sjaja godišnje.
Ispod samog grada Bile?e (južni dio) izvire rijeka Trebišnjica poznata u literaturi kao najve?a ponornica u Evropi, koja je 1966/67 godine na 17-om km južno od Bile?e pregra?ena betonskom branom visine 105 m i time stvorena ogromna vješta?ka akumulacija, jedna od najve?ih u svijetu, poznata pod nazivom Bile?ko jezero koje ima dužinu 18 km a širinu 3-5 km (Hidroelektrana na Trebišnjici).
Na zapadnom dijelu opštine Bile?a u Fatni?kom polju, proti?e rijeka Vrijeka i ponire u istom tom polju plave?i ga kišnim mjesecima, a poznata je po kvalitetnoj pastrmki poto?arki i endemskoj gaovici.
Reljefne karakteristike bile?ke opštine izražene su u brdovitim terenima, izme?u kojih s smještena kraška polja: Dabarsko, Fatni?ko, Plansko i Bile?ko.
U prošlosti stanovništvo ovih krajeva bavilo se zemljoradnjom i sto?arstvom.Izme?u brda se nalaze mala kraška polja, udoline i kraške zaravni. Kr?ena je šuma i va?en kamen da bi se stvorila nova obradiva površina. Preovladavao je sitni selja?ki posjed, sa primitivnom obradom zemlje i niskom produktivnoš?u rada. Takav posjed nije mogao prehraniti brojen porodice, te siromašni seljaci iz ovih krajeva odlaze na državne javne radove, u gradove, na poljoprivredne sezonske radove u Slavoniju i Vojvodinu, a naro?ito krajem XIX i po?etkom XX vijeka u Ameriku. Prema popisu stanovništva 1910. godine u inostranstvu je radilo 1416 Bile?ana, od ?ega 1131 u Americi.
Danas bile?ani žive i snalaze se kako mogu i umiju: rade?i u državnom i privatnom sektoru, a naro?ito su postali poznati po proizvodnji kamenih plo?a visokog kvaliteta.
GEOGRAFSKI POLOŽAJ
Opština Bile?a zauzima 1,24 % od ukupne teritorije Bosne i Hercegovine. Nalazi se na samom prelazu izme?u Niske Hercegovine (Humina) i Visoke Hercegovine (Rudina), na samom dodiru mediteranske i kontinentalne klime.
Opština Bile?a se grani?i sa pet hercegova?kih i jednom crnogorskom opštinom. Na sjeveru se grani?i sa Gackom i Nevesinjem, na sjeverozapadu sa opštinom Stolac, na zapadu Ljubinjem, na jugu Trebinjem, a na istoku sa crnogorskom opštinom Nikši?.
Bile?a je od davnina poznata kao važna raskrsnica puteva. U vremenu uspona srpske države ovim podru?jem su vladali Nemanji?i, a sama Hercegovina, tada Zahumlje poznata je kao vojvodstvo svetog Save. I u to vrijeme ovaj kraj je bio povezan sa ostalim zemljama i trgova?kim gradovima.
Prostor opštine Bile?a u saobra?ajnom pogledu ima relativno povoljan položaj. Magistralni put Sarajevo-Fo?a-Bile?a-Trebinje-Dubrovnik ostvaruje povezanost unutrašnjosti sa primorjem. Regionalnim pravcima opština je povezana preko Stoca sa magistralnim putem Sarajevo-Mostar, a preko Nikši?a i Podgorice ostvarena je povezanost sa Crnom Gorom.
STANOVNIŠTVO
Opština Bile?a, prema popisu iz 1981. ima 61 naselje u kojim ima 3278 doma?instava gdje je živjelo 13 200 stanovnika, ili prosje?no 20,9 st/km2. U posleratnom periodu Bile?a je imala pozitivna prirodna kretanja stanovništva, uz naglašenu tendenciju smanjivanja nataliteta, smanjivanja i uravnoteživanja mortaliteta.
Analizom je utvr?eno da je na nivou cijele opštine tokom sedamdesetih godina prošlog vijeka otpo?eo proces starenja stanovništva, što je u saglasnosti sa smanjenjem stope nataliteta, odnosno fertiliteta stanovništva. U?eš?e stanovništva od 0 do 19 godina se sa 39,1% u 1971. smanjilo na 32,9% u 1981. godini.
Smatra se da su se Srbi u ove krajeve naselili u isto vrijeme kad i u ostale srpske zemlje. To je bilo po?etkom VII vijeka. Srbi su na ovim prostorima zatekli stanovništvo romanskog porijekla.
Od samog doseljavanja pa do danas primjetne su migracije stanovništva. Najve?e migracije su bile uslijed neprijasteljskih osvajanja. Prema popisu stanovništva 1910. godine u inostranstvu je radilo 1416 Bile?ana od ?ega 1130 u Americi. U Bile?u se 70-ih i 80-ih godina doselio znatan broj vojnih lica sa svojim porodicama zbog toga što je u Bile?i bila škola rezervnih oficira najpoznatija u tadašnjoj SFRJ. To su bili uglavnom Slovenci, Makedonci i Hrvati.
Danas su migracije i sezonske, tj. odlazak sa sela u grad radi zaposlenosti i školstva, kao i na sezonski rad u Crnu Goru za vrijeme ljeta. Primijetno je izumiranje sela gdje starije osobe izumiru a mladi nartaštaj se seli u grad.
Za vrijeme poslednjeg rata u BiH 1991-1995. u Bile?u se doselio veliki broj stanovništva iz Zapadne Hercegovine i Sarajeva.
KLIMA
Podru?je opštine Bile?a nalazi se pod uticajem mediteranske i kontinentalne klime.
Ljeta su topla, mjestimi?no i vrlo topla (20-30oC). Zime su manje blage (0-5 oC). Sredlja godišnja tempenjratura se kre?e od 11 do 14 oC, a najniža temperatura je u januaru. Jesen je uvjek toplija od prolje?a što je posledica maritimnog uticaja. Manje vrijednosti temperature i ve?a kolebanja uglavnom su uslovljena porastom nadmorske visine.
Godišnja raspodjela koli?ine padavina je neravnomjerna. Mjeseci sa najvišom koli?inom padavina su novembar i decembar, a zatim januar i februar, dakle u zimskom dijelu godine. U ljetnjem periodu juli-avgust padavine su minimalne. Ovdje je prisutan izrazito nepovoljan raspored padavina jer padavina najviše ima izvan vegetacionog perioda. Padavine u vidu snijega su rijetke, tako da u godišnjoj koli?ini padavine imaju neznatno u?eš?e. Prosje?na koli?ina padavina iznosi 1700 mm godišnje.
Za ovaj prostor je karakteristi?na pojava mraza, pretežno u zimskom periodu, odnosno u ranu jesen i rano prolje?e. U pogledu obla?nosti Bile?a spada u najvedrija mjesta u Bosni i Hercegovini. Najve?a obla?nost je u decembru i novembru a najmanja u avgustu. Ovako male vrijednosti obla?nosti pokazuju veoma dugo trajanje sun?evog sjaja, koje iznosi preko 2 200 sati u toku godine. Naj?eš?i vjetrovi su jugo i sjeverni. Sjeverac donosi hladne vazdušne mase sa planina, a jugo toplije i kišno vrijeme.
Akumulacija Bile?a ima uticaj na mikro-klimu! Nakon formiranja akumulacije zapaža se smanjenje kolebanja ekstremnih vrijednosti temperature. To smanjenje za pojedina mjesta iznosi: Bile?a 1,0oC, Lastva 2,3 oC, Trebinje 1,6 oC, i Berkovi?i 0,7 oC. Relativna vlažnost vazduha se pove?ala: Bile?a 12%, Lastva 5%, Berkovi?i 7%. Broj dana sa maglom se u Lastvi pove?ao za 4,6 dana dok se u Bile?i smanjio za 6,2 dana.
ZEMLJIŠTA
Na podru?ju opštine Bile?a zastupljena su slede?a tla: luvisol, fluvisol, litosloj na kre?njacima i dolomitima, kalkokambisol i kalkomelanosol. Svojstva zemljišta je da su plitka, suva i topla tla. Dubina je ogranoi?ena do 30 cm. Kre?nja?ke crnice su nekarbonatna tla, iako se razvijaju na kre?njaku i dolomitu, ali su dosta zasi?ena jonima kalcijuma i magnezijuma. Reakcija tla je neutralna do slabo kisela. Ova tla nisu prikladna za intenzivnu biljnu proizvodnju.
Kalkokambisol je sme?e tlo kre?njaka i dolomita. Fizi?ka svojstva su dosta povoljna. Kalkokambisol i kalkomelanosol su najzastupljenija zemljišta na ovom prostoru. Litosol su nerazvijena vrlo plitka tla.
Najniži, ujedno i najve?i dio kraških polja sa?injavaju dolinska aluvijalna ili deluvijalna, mineralno-mo?varna-oglejna ili glejno karbonatna tla. Ovo su duboka tla pretežno težeg sastava. Ova zemljišta su izložena dugotrajnim poplavama i trajnom dejstvu podzemnih voda i služe uglavnom kao pašnjaci ili slabije produktivne livade. Uz odgovaraju?u hidro i agro melioraciju omogu?ena je vrlo uspješna proizvodnja svih ratsrskih kultura.
Bile?ko polje je karakteristi?na kraška vrta?a, sa relativno plitkim zemljištem formiranim na plo?asto uslojenim laporitnim kre?njacima. Po ukupnoj površini i osnovnim pedološkim osobinama zemljišta ovog polja nemaju ve?i zna?aj za poljoprivrednu proizvodnju.
HIDROGRAFIJA
Pored klimatskih faktora i reljef znatno uti?e na režim voda. Hidrografske odlike opštine Bile?a su dosta jednoli?ne, što je rezultat nepovoljnih terenskih uslova. Teren je izrazito karstno podru?je i odlikuje se specifi?nom hidrografijom. Površinskih voda je veoma malo, dok se unutrašnjost kre?nja?kog terena odlikuje velikim bogatstvom. Podzemne vode su me?usobno povezane preko kanala, spiranje je dobro razvijeno. Poniranje voda je veliko i odvija se preko sistema pukotina. Površinsko oticanje svedeno je na minimum. Rije?ni tokovi su rijetki.
U neposrednoj blizini grada, na južnoj strani nalazi se izvorište rijeke Trebišnjice, najve?e ponornice u Evropi. Na površini se javlja u više navrata, pod razli?itim imenima. Nastaje na jugozapadnom obodu Lebršnika gdje izviru potoci Vrba, Dramešina, Žanjevi?ka rijeka, Jasenik i Župan koji oti?u u jezero Klinje. Otoka jezera Klinje jnj rijeka Mušnica koja te?e prema jugu, kroz Gata?ko polje. Mušnica ponire u Gata?kom polju. Na obodu Cerni?kog polja oti?e Klju?ka rijeka koja nestaje u ponoru. Na sjevernom dijelu Fatni?kog polja izviru Kamenik, Kukalj i estavela Obod, od kojih nastaje Fatni?ka rijeka. Južno od Bile?e na zapadnom dijelu Vlahinje Trebišnjica se pojavljuje po ?etvrti put ali prvi put pod imenom Trebišnjica. Njeni najve?i izvori su Dejanova pe?ina, Nikši?ko vrelo i vrelo Oko. Ovi izvori su potopljeni nakon izgradnje brane Gran?arevo i formiranja akumulacije Bile?ko jezero. Dužina Trebišnjice varira od 35 do 98 kilometara zavisno od koli?ine proticaja.
Izgradnjom Hidroelektrane na Trebišnjici 1966.g. stvorena je jedna od ve?ih vješta?kih akumulacija na svijetu – Bile?ko jezero. Bile?ko jezero je duga?ko 18 km a široko od 3 do 5 km. Jedan dio jezera pripada Crnoj Gori (Crvene Stijene). Jezero je veoma bogato ribom a naj?eš?e vrste su som, deverika, struga? i pastrmka. Jezero se uglavnom hrani podzemnim vodama. U neposrednoj blizini jezera su izgra?eni motel Vidikovac i restoran Jezero.
U kraškim poljima javljaju se periodi?ni i povremeni tokovi, kao i estavele i potajnice. Glavni vodotok u Dabarskom polju je rijeka Opa?ica. Opa?ica je buji?an vodotok, povremenog karaktera – ljeti presuši. Pored Opa?ice tu je i Vrijeka. Ove pomenute rijeke poniru i njihove vode javljaju se u izvorima rijeka Bregave i Trebišnjice. Sve vode Dabarskopg polja odvode ponori Ponikve i Kuti. U Fatni?kom polju nema stalnih tokova, to su uglavnom estavele Obod i Baba.
U okviru „idejnog projekta hidroenergetskog iskoriš?avanja gornjih horizonata sliva rijeke Trebišnjice“ u toku su završetci radova na izgradnji tunela ?epelica-Podosoje-Fatni?ko polje, pri ?emu ?e do?i do ve?eg iskoriš?avanja vodene snage.
BILJNI I ŽIVOTINJSKI SVIJET
Biljni i životinjski svijet je veoma raznoivrstan, a na njega najviše uti?u reljef i klima. U kraškim poljima su trave ?ijim sušenjem se dobija sijeno, veoma važna sto?na hrana. Na planinama i ve?im nadmorskim visinama nalazi se šumoviti pojas. To su uglavnom listopadne šume. Najzastupljenije vrste su grab (bijeli i crni), jasen, bukva i hrast.
Na prelazu izme?u šuma i kraških polja nalaze se pašnjaci, koji u zavisnosti od koli?ine padavina imaju bujnu vegetaciju. Mnoge trave se koriste u medicini kao ljekovito bilje.
Životinjski svijet je donekle uslovljen biljnim svijetom, jer pojedine životinje (biljojedi) su nastanjeni u biljnim staništima. Od životinja najviše ima divljih svinja, ze?eva zatim razli?itih glodara i insekata, a u planinskom dijelu vukova i lisica.
GEOLOŠKE KARAKTERISTIKE
Teritorija opštine Bile?a je dio velikog mezozojskog i poleogenog kompleksa spoljnih Dinarida. ?itav teren opštinske teritorije izgra?en je od sedimenata mezozoika. Naslage kvartara zastupljene su u Bile?kom, Fatni?kom i Dabarskom polju. Materijal su donosili kratki buji?ni tokovi. To su krupniji i sitniji slabo zaobljeni komadi kre?njaka, dolomita i dolomitni pijesak.
Litološki sastav je veoma jednostavan i zastupljeni su razni varijateti kre?njaka i dolomita gornje krede. Sedimenti cenomana predstavljeni su serijom oditi?nih i kriptokristalnih kre?njaka. Pružaju se od Trebišnjice pa preko Rogošine i Viduše do Radimlje, i isto?no od Meke Grude. Cijela serija je tamno sive boje do sme?e boje. Kre?njaci su jedri i dobro uslojeni. Debljina slojeva kre?e se do 40 cm. Procenat CaCO3 u kre?njacima dostiže i do 98%.
Kre?njaci i dolomiti zauzimaju dominantno mjesto me?u svim tvorevinama zastupljenim na ovom podru?ju. Javljaju se na planini Sitnici i sjeverozapadnim padinama Viduše. Kre?njaci se izdvajaju u tri sloja (plo?asti dolomiti sa proslojcima kre?njaka, kre?njaci i dolomiti sa hidrodontama, kre?njaci sa rudištima).
Paleogen je na ovom podru?ju izdvojen u vidu više izolovanih zona. Predstavljen je sme?im, rje?e žu?kastim, laporovim i mikro-grudvastim kre?njakom. Na?eni su kod Krsta?a južno od Zvijerine.
Tvorevine kvartara su najizrazitije u kraškim poljima, mjestimi?no u ve?im vrta?ama, i Bile?kom jezeru. Predstavljene su crvenicom, aluvijalnim i deluvijalnim nanosima.
Sedimenti senona su u podnožju Sitnice, izme?u plane i Fatni?kog polja, oko Selišta i južno od Dabarskog polja. Kre?njaci imaju visok sadržaj CaCO3 ?ak 99%. Debljina slojeva se kre?e od 20 cm, dok je u višim dijelovima debljina i do 1 metra.
Aluvijalni nanosi su u širem podru?ju Dabarskog i Fatni?kog polja i Bile?kog jezera. Oni su u obliku šljunka i pijeska u kojima se javljaju male koli?ine pjeskovitih glina.
Teritorija opštine Bile?a se nalazi na prelazu Niske i Visoke Hercegovine, odnosno Humina i Rudina. Ovo podru?je pripada dijelu spoljašnjih Dinarida i predstavlja tipi?no holokrašno podru?je. Holokraš je goli, duboki i „ljuti“ kraš koji se odlikuje svim površinskim i podzemnim kraškim oblicima. Od ve?ih morfo-loških oblika isti?u se planinski vijenci Baba na sjeveru, Viduša i Sitnioca na jugozapadu. Planinski vijenci se pružaju pravcem sjeverozapad-jugoistok. Mikroreljefni oblici (vrta?e, škrape, pe?ine i uvale) nastali su pod uticajem egzogenih procesa. Poja?anom vertikalnom erozijom u zavisnosti od litološkog sastava i tektonike, stvorena su kraška polja (Dabarsko i Fatni?ko).
Denudacioni oblici reljefa nastaju djelovanjem mehani?kog i hemijskog raspadanja stijena, površinskim i linearnim spiranjem i klizanjem. Kao produkt djelovanja denudacionih procesa javljaju se razni oblici stijenjaka i sipara, erodirane površine, erozivne brazde, rovine, vododerine i jaruge.
Proces kraške erozije izaziva i posebne hidrološke odnose u kre?nja?kim terenima. Na površini vlada bezvodnost, rije?ni tokovi su rijetki. Spiranje je izraženo a poniranje vode u unutrašnjost kre?njaka je veliko.
Deluvijalni nanosi se javljaju u vidu odlomljenih dijelova kre?njaka i dolomita u podru?ju Bile?kog jezera.
Napisao: Mileni? Bojan
Komentarišite vijest
Facebook